Hızlı Okuma Yöntemleri

Göz Devinimlerimiz: Daha hızlı okumak, etkili bir okuyucu
olabilmek için gözlerimizle aklımızı birlikte çalışmaya alıştırmamız
gerekiyor. Okuma sırasında, gözümüz satırlar üzerinde soldan sağa,
sağdan sola, yukarıdan aşağıya (bazen aşağıdan yukarıya) göz
sıçramaları ile ilerler. Okuma olayı, işte bu sıçramadaki duraklamalar
(saplama) sırasında, yakalayabileceğimiz sözcük kümesini algılayarak,
gerçekleştirilir. Bu yüzden hızlı ve usta bir okuyucu olabilmek için, göz
sıçramalarını hızlandırmak, duraklama süresini kısaltmak, duraklama
süresince çok sayıda sözcük görebilmek (dört beş sözcük) yani
görme yelpazemizi genişletmemiz gerekiyor. Bu üç özelliği
denetlemek beynin işidir. Zihnimizin denetimi dışında gerçekleşen
sıçrama ve duraklamalardan görüş alanına girenleri algılamak
olanaksızdır. Öyleyse aklımız sürekli emir veren, kontrol eden ve
gönderilenleri algılayacak biçimde hazırlıkta ve işlerlikte olmalıdır.

Sapmalar: Daha çok sayıda sözcük kümesini algılamak için
sözcük kümelerinde gözün önce belli bir noktaya sapması, sonra bu
saptığı noktanın sağından ve solundan mümkün olduğunca çok
sayıda sözcüğü algılaması gerekir.
Kolon Okuma: Günümüzde metinler gittikçe daha dar kolonlar
hâlinde basılmaktadır. Gazetelerde, dergilerde ve büyük magazinlerde
bu kolonlara daha sık rastlanmaktadır. Bu kolonlar, ortalama 5 - 7
cm’den meydana gelmektedir. Dar kolonlar büyük bir gidiş gelişi
zorunlu kılan geniş satırlardan daha kolay gözden geçirilmektedir.
Diğer yandan yukarıdan aşağıya doğru okuma, dikkati daha çok
uyarmaktadır. Dar kolonlar genellikle her satırda bir ya da iki sapmayı
gerektirdiğinden, ritim konusunda büyük yarar sağlamaktadır.
Göz Gezdirme: Görme yelpazeniz genişledikçe metnin
bütününü dikkatli bir şekilde görme, düşünceleri yakalama hızına da
ulaşırsınız. Etkili okuyucu, metnin özelliklerine göre hızını
ayarlayabildiği gibi, her metinle ilgili gereksinim ve amaçlarının farkı
olacağını kabul eder. Amacını belirledikten sonra metnin bütününe
yönelik yaptığı “göz gezdirme” tekniği ile dikkatli bir okuma yapabilir.
Göz gezdirme ile çok yüksek hızlar elde edersiniz. Neye ve nasıl göz
gezdireceğimizi iyi belirlersek bu hız kavrayışımızı düşürmez. Göz
gezdirme, bir metni okumaya başlamadan önce yapılan “göz atma”
dan farklıdır. Göz gezdirmede amacımız belirli olduğu için daha
dikkatli bir inceleme yaparız. Okunan metin çok kolaysa ve
okuyucunun bildiği bir konuyu içeriyorsa göz gezdirmede yeterli bilgi
edinilebilir. Etkili bir göz gezdirme davranışında kişi; metin başlığını,
alt başlıkları, giriş ve ilk paragrafı, sonraki paragrafların ilk ve son
cümlelerini, numaraları, büyük harfle ya da italik yazılmış yerleri, son
paragrafı ve varsa özeti okumalıdır.
Esnek Okuma: Okuma yöntemimizi ve hızımızı belirlemede
okuma amacımız ve metnin özellikleri önemli rol oynamaktadır. Etkili
okumada okuyucu, her durumda uygun okuma tutumunu alabilmelidir.
Uygun okuma tutumunu alabilmek, esnek okumayı gerektirir. Eğer
günlük yaşamda karşımıza çıkan yeni bilgilerden gereğince ve uygun
bir şekilde yararlanmasını bilmezsek, birçok şeyi kaçırır, önemli
bilgileri edinemeyiz. Ayrıca daha az zaman ayırarak yapacağımız
okumayı, hem daha fazla zaman harcayarak yapar hem de
okuduğumuz metinden yeterince doyum alamayız. Oysa okuma hızını
ve yöntemini, okuma amacına ve metnin özelliklerine göre
ayarlayabilen, yani “esnek okuma” yapabilen bir okuyucu en kısa
zamanda, en çok bilgiyi alabilir.

Her gün karşılaştığımız yeni okuma durumlarını incelediğimizde,
esnek okumayı daha iyi anlayabiliriz. Okunacak şeyler değişik türde
olduğundan, bunları okuma amacımız da değişir. Farklı teknikler
kullanırız. Örneğin güne gazete okuyarak başladığınızı düşünelim.
Ancak zamanınız sınırlı, derse yetişmek durumundasınız. O zaman
sadece başlıklara bakar, ilginizi çeken haberlere de şöyle göz
atarsınız. Okula gittiğinizde, derse girmeden önce eğer konu
anlatacaksanız, bildiğiniz şeyleri eleyebilmek için göz gezdirirsiniz.
Bildiklerinizi atlar yeni bilgileri okursunuz. Öğleden sonra arkadaşınız
size bir dergiyi verdi diyelim. İlginç bir makale var mı diye dergiyi
tararsınız. İlginizi çeken bir makale bulduğunuzda, yeni bir bilgiye
rastlamak için göz atarsınız. Akşam iyi bir film ya da program
bulabilmek için gazetelerden programları tararsınız. Yarınki dersinizi
hazırlama durumunda ise, metindeki her şeyi okumanız gerekmediği
düşüncesinden hareketle kitabınızın o bölümüne göz atar, elde etmek
istediğiniz bilgilere göre önemli başlık ve alt başlıkları belirlerseniz.
Konusunu ana fikir ve ayrıntılarını araştırır, önemli kısımlar üzerinde
daha çok zaman harcayarak, ayrıntılar üzerinde daha hızlı geçerek ya
da ayrıntıları atlayarak okumanızı sürdürürsünüz. Gördüğünüz gibi
okuduğunuz bu çeşitli türden malzemelerin her birine göre okuma
amacınız da farklı olacaktır. Yine malzemenin türüne göre yöntem ve
hızınızı da değiştirmeniz gerekecektir. Eğer bunu uygun bir şekilde
yapmayı başarırsanız esnek bir okuyucusunuz demektir.
Esnek okuyucu, nasıl okuyacağına karar verirken metnin türünü
de dikkate alarak zaman zaman teknik değiştirebilir. Metin, açık bir
dille yazıldığında ve izlenmesi kolay bir anlatımı olduğunda, hızlı bir
okuma yapılabilir. Ancak metin açık bir dille yazılmamışsa ve anlatımı
kolayca izlemeye elverişli değilse daha yavaş ve dikkatli bir okuma
yapılabilir. Eğer bu şekilde esnek davranamazsak, amacımıza
ulaşamadığımız gibi zamanımızı da boşa harcamış oluruz. Esnek
okuyucu, okuma yöntemini kararlaştırırken zamanını dikkate alır.
Örneğin bir metni ne kadar dikkatli okuması gerekirse gereksin, eğer
yeterli zamanı yoksa metnin ya bir kısmını okur, bir kısmına göz atar
ya da baştan sona dikkatle göz gezdirir. Ayrıca, eğer o anda fiziksel
bir rahatsızlığı varsa, genel düşünceyi anlamak için sadece göz atar.
Özetle esnek okuyucu, durumuna göre hızlarını bilen ve uygulayan
kişidir.
Kavrama ve Sezme: Görme, her sözcüğü anlamanız için yeterli
değildir. Görme yeteneği, anlama, görme ve zihin yeteneklerinin
birleşimi sonucunda ortaya çıkmaktadır. Bunun sonucunda, yazılı bir
sözcüğü görür görmez tahmin ediyor, tamam olmadan biçimini ve
diğer özelliklerini tamamlıyor, böylece görüşünüzü kontrol etmiş oluyorsunuz. Okuma sürecinde, sözcükleri sadece görmek yeterli
değildir. Aynı zamanda bir sözcüğü diğerinden ayırmak gerekir.
Yazmada ise dil bilgisi ve sözcükleri birleştirmede kullanılan bağlama
kuralları etkili olmaktadır. Sonuç olarak okumak, soyut ve göze dayalı
anlamlar üretmektir. Bu üretimi sözcüklerin doğru seçimi, sözcüklerin
anlamları, tipleri, türleri ve yaptıkları belirlemektedir.
İyi bir okuyucu olmak için sizin etkili okumanızı sağlayacak
çeşitli teknikler uygulamanız gerekmektedir.
Seçici Okuma: Bundan önceki bölümlerde etkili ve hızlı
okumayı geliştirmek, okuma verimini artırmak için birtakım yöntemler
geliştirdik. Bu aşamadan sonra hedefimiz, okumaya ayırdığımız
zamanı daha verimli kullanabilmek, kısa zamanda daha çok bilgi
edinebilmektir. Bu hedefe ulaşabilmek, hızlı ve seçici olmayı
gerektiriyor. Aslında her okuma da seçici olunmalıdır. Ancak hızlı
okurken buna daha çok ihtiyacımız var. Okumada önemli olan,
yazarın iletmek istediği mesajı, okuyucunun yazılı sözcükler
arasından bulup çıkarmasıdır. Daha önceki bölümlerde, yazarın
düşüncesini kavramada etkili olan birtakım etkili okuma tekniklerinden
bahsetmiştik. Bu tekniklerde hız, çabukluk, esneklik derecelerine nasıl
ulaşacağımız, okumamızı nasıl düzelteceğimiz konularında
yoğunlaştık. Ancak bu tür okumalarımızda gözümüz temel olan
noktayı, birçok ayrıntıyla birlikte kavrama durumunda kalabiliyordu.
“Seçici okuma” adı altında şimdi açıklayacağımız teknikte ise
ayrıntıya girmeden, daha az sözcük okuyarak, yazarın düşünce
bütünlüğünü yoklamamız hedeflenir. Burada önemli olan herhangi bir
metni mikroskopla incelemek değil genel hatlarıyla bilmektir. Bu
teknik, kolay okumamıza büyük yarar sağlamakta, bize zaman
kazandırmaktadır. Örneğin, on beş dakikada günlük gazeteyi
okuyabilmek, üç saatte beş yüz sayfalık bir yapıtta bulunan bilgileri
yakalamak gibi…
Buraya kadar yapılan açıklamaları özetlemek gerekirse:
1. Gözünüzle ve beyninizle okuyun. (Dudaklarınız ve ses
telleriniz kımıldamasın.)
2. Gözünüzle kelime öbeklerini görmeye çalışın. (birden fazla
kelime)
3. Okurken yazıya yoğunlaşmaya çalışın. (Geri dönüş yapmayı
kendinize yasaklayın.)
4. Her kelimeyi okumak yerine, asıl anlamı veren sözcükler
üzerinde yoğunlaşıp, gereksiz kelimeler üzerinde durarak bu
kelimeleri atmaya çalışın.

5. Kendinizi hızlı okumaya zorlayın.
6. Kendinize okurken belli bir süre vererek okuduğunuzu o
süre içinde bitirmeye çalışın.
7. Fırsat buldukça değişik tipte yazılar okuyun. (Kendinize
mutlaka okumak için zaman ayırın.)
8. Gereksiz ayrıntılar yerine ana fikir için okuyun. Ana fikri
bulmak için;
a) Birinci paragrafta yazarın üslubunu çıkarmaya çalışın.
b) Ana fikri nereye yazmış olabileceğini düşünün. Her paragrafta
bunu bulmaya çalışın.
c) Ana fikrin her paragrafta bulunabileceğine dikkat edin.
Başlangıçta bunları uygulamanız ve hatta başarmanız size çok güç
gelebilir. Ama unutmayın ki bunları başarıp bilginin özüne çok daha
pratik, çok daha kısa sürede ulaşabilen insanlar çok sayıdadır. Neden
biz de onlardan biri olmayalım? Yapılması gereken tek şey ümidimizi
yitirmemektir. İnatla uygulama yapın. Sonucun size adım adım
geldiğini göreceksiniz.