Küçük Ünlü Uyumu Nedir? Ayrıntılı Anlatımı

Küçük Ünlü Uyumu

Küçük ünlü uyumu,büyük ünlü uyumundan daha zor bir tükçe kuralıdır ve bir çok sözcüğümüz bu kuralın dışına çıkmıştır.Küçük ünlü uyumu; ünlülerin düzlük-yuvarlaklık, genişlik-darlık bakımından benzeşmesi kuralıdır.Türkçe sözcüklerde, düz ünlülerden (a,e,ı,i,)

sonra, düz ünlüler gelir;yuvarlak ünlülerden (o,ö,u,ü) sonra,ya, düz-geniş bir ünlü (a,e) ya da dar-yuvarlak (u,ü) bir ünlü gelir.

Şöyle bir çizergede daha iyi anlayabiliriz:

sözcüğün1.hecesi sözcüğün2.hecesi sözcüğün3.hecesi sözcüğün4.hecesi sözcüğün5.hecesi

• a,e,ı,i a,e,ı,i a,e,ı,i a,e,ı,i a,e,ı,i

• ya da; o,ö,u,ü a,e a,e,ı,i a,eı,i a,e,ı,i

• ya da; u,ü a,e a,e,ı,i a,e,ı,i

• ya da; u,ü a,e a,e,ı,i

• ya da; u,ü

Şimdide Küçük Ünlü Uyumuna Aykırı Sözcüklere geçelim:

Küçük ünlü uyumuna uymayan sözcüklerimizin çoğunluğunu, düz bir ünlüden sonra, dar-yuvarlak bir ünlünün geldiği sözcükler oluşturur.Yani, bu uyumsuzluğu gösteren sözcüklerde hep düz-geniş-kalın bir ünlü olan ”a” dan sonra, yuvarlak-dar-kalın ünlü olan ”u”nun geldiğini görüyoruz.Örneğin:

a-vurt, ar-mut, a-vuç, yağ-mur, ka-vun, ka-buk…gibi.

Küçük Ünlü Uyumuna Aykırı Ekler

Eylemlerde şimdiki zamanı yapan ”-yor” kip ekinden başka, dilimizdeki tüm yapım ve çekim ekleri küçük ünlü uyumuna bağlı kalarak sözcüğe eklenir.

Büyük Ünlü Uyumu Nedir? Ayrıntılı Anlatımı

Büyük Ünlü Uyumu
Türkçe sözcüklerde kalın ünlülerden sonra, kalın ünlüler;ince ünlülerden sonra, ince ünlüler gelir.Yani, her heceyi oluşturan ünlü, kendisinden önceki hecenin ünlüsüne kalınlık-incelik bakımından uyar.Dilimizin bu temel özelliğine ”büyük ünlü uyumu” diyoruz.

Bir şiirden örnekler vereceğim;

Sivas yollarında geceleri,

Katar katar kağnılar gider;

Tekerleri meşeden,

Ağız dil vermeyen köylüler

Odun mu,tuz mu hatsa mı götürürler?

Ağır ağır kağnılar gider

Sivas yollarında geceleri.

Bu dizleri oluşturan sözcüklerde kalın ünlülerden sonra kalın,ince ünlülerden sonra ince ünlülerin geldiğini görüyoruz.

Hemen bütün Türkçe sizcükler, dilimizin bu temel kuralına uyarlar.Ancak, bileşik sözcüklerde ünlü uyumu aranmaz.

Atatürk,Boztepe,Beşiktaş,Gedikpaşa,Göksu,Kırmızıbiber… gibi.

Büyük Ünlü Uyumuna Aykırı Sözcükler:

Trkçe oldukları halde büyük ünlü uyumuna aykırı görünen ve sayısı sınırlı olan kelimelerimiz de vardır:Anne,kardeş,elma,inanmak,şişman,hangi… gibi.

Ancak kaynaklara inilirse benimde inceleme ve araştırmalarımdan edindiğim kelimelere bakıcak olursak bu kelimelerin eski hallerinin büyük ünlü uyumuna uyduğunu görürüz;

Eski Yeni

Anne - Ana

kardeş - kardaş

elma - alma

inanmak - ınanmak

şişman - şışman

hangi - kangı

Şimdi geçelim Büyük Ünlü Uyumuna Aykırı Eklere:

”-gil”, ”-ken”, ”-ki”, ”-leyin”, ”(i) mtrak”, ”-yor” ekleri dışında bütün yapım ve çekim ekleri, büyük ünlü uyumuna uyan eklerdir.

Bu ekler pek az kullanılan eklerdir, özelliklede ”-gil” eki çok ez kelimede kullanılır.

Halit Ziya Uşaklıgil gibi ünlü bir yazarımızı örnek verebilirim.

Diğer uymayan eklere örnek olarak:

• yaşar-ken

• akşam-ki

• sabah-leyin

• yeşilim-trak

• geli-yor

Büyük ünlü uyumu bu noktalardan ibaret,bir sonraki yazımı küçük ünlü uyumunu okuyabilirsiniz.

Türkçedeki Ünlüler

Türkçemizde İstanbul ağzına göre konuşmamıza yarayan 29 ses saptanmıştır.Bu 29 sesin 8′i

ünlü 21′ünsüzdür.Ünlü,ünsüz kavramı bazen ünlü-sesli, ünsüz-sessiz olarakta telaffuz edilmektedir.

Türkçemizde 8 ünlü vardır: a,e,ı,i,o,ö,ü.

Bu 8 ünlü,söylenirken,dudakların aldığı duruma göre ”düz-yuvarlak”, alçenenin durumuna göre ”kalın-ince” olmak üzere üç bölümde toplanır.Düz - Yuvarlak Ünlüler:dudakların düz durumunda çıkan ünlüler düz ünlülerdir:a,e,ı,i.Dudakların büzülmüş, yuvarlaklaşmış durumunda çıkan ünlüler, yuvarlak ünlülerdir:o,ö,ü,u.

Geniş-Dar Ünlüler: altçenenin çok düşük, aşağı sarkmış durumunda çıkan ünlüler geniş ünlülerdir:a,e,o,ö.Altçenenin az düşük durumunda çıkan ünlüler,dar ünlülerdir:ı,i,u,ü.

Kalın-İnce Ünlüler:dilingeri çekilmiş durumunda çıkan ünlüler kalın ünlülerdir :a,ı,o,u.Dilin ileri sürülmüş durumunda çıkan ünlüler, ince ünlülerdir:e,i,ö,ü.
2.Ünsüzler:

Ses yolunda bir engeleuğrayarak çıkan, hece oluşturma gücünden yoksun bulunnan sese ünsüz adı verilir.Ünsüzler kendi başlarına okunamazlar;ancak yanlarına alacakları bir ünlü harf ile okunabilirler.

b,c,ç,d,f,g,ğ,h,j,k,l,m,n,p,r,s,ş,t,v,y,z.

Dilimizdeki bu 21 ünsüzün okunuşu şöyledir:be,ce,çe,de,fe,ge,yumuşak ge,he,je,ke,le,me,ne,pe,re,se,şe,te,ve,ye,ze.